boris kvaracxelia afxazeTi istoriul-politikuri mimoxilva dRes, roca afxazeTi-saqarTvelos ZirZveli istoriuli kuTxe okupirebulia ruseTis federaciis SeiaraRebuli Zalebis mier da saerTaSoriso samarTlis uxeSi darRveviT aRiarebulia damoukidebel saxelmwifod, afxazeTis istoriuli warsulis obieqtur gaSuqebas, kerZod, afxazTa da qarTvelTa eTnikuri warmomavlobis, maTi erTian kulturul-istoriul sivrceSi mravalsaukunovani Tanacxovrebis garkvevas aramarto mecnieruli, aramed politikuri mniSvneloba eniWeba. qarTul istografiaSi saTanado mecnierul doneze gaSuqebulia afxazeTis istoriis sakvanZo sakiTxebi da aq sadavo araferia. miuxedavad amisa, separatistulad ganwyobili afxazi istorikosebis mier mimdinareobs WeSmaritebad qceuli mecnieruli debulebebis mizanmimarTuli falsifikacia, kerZod qarTveli da afxazi xalxebis istoriuli Tanacxovrebis uaryofa da afxazeTis mkvidr mosaxleobad miCneulia mxolod afxazebi. aTeuli wlebis manZilze afxazuri separatizmis ,,sulieri mamebi~ Zal-Rones ar iSurebdnen da warmatebiTac axerxebdnen afxazTa mexsierebidan ,,amoeZirkvaT" qarTul-afxazuri istoriuli erTobis Segneba. afxazobas Tavs axvevdnen yovlad dausabuTebel da yalb ,,Teoriebs~ imis Sesaxeb, TiTqos afxaz xalxs istoriulad arasodes araferi akavSirebda saerTo qarTul eTno-kulturul da politikur-saxelmwifoebriv samyarosTan. separatistulad ganwyobili zogierTi mkvlevari Segnebulad ayalbebs afxazeTis istorias, cdilobs afxazoba daarwmunos imaSi, rom afxaz xalxs arasodes ar hqonia saerTo qarTul eTno-kulturul samyarosTan. ufro metic, afxazeTis erTaderT mkvidr mosaxleobad aRiarebulia afxazi eTnosi. aman xeli Seuwyo separatistuli ideologiis Camoyalibebas, saqarTvelosgan afxazeTis gamoyofisa da misi damoukidebel saxelmwifod gamocxadebis yovlad gaumarTlebel mcdelobas. ukanaskneli arqeologiuri gamokvlevebis monacemebiT Zv.w. III aTaswleulis miwurulidan Tanamedrove afxazeTSi, iseve rogorc mTels dasavleT saqarTveloSi, arsebobda kolxuri kultura. antikuri wyaroebis mixedviT Zv.w. VI saukuneSi aRmosavleT SavizRvispireTSi mosaxle kolxebma gaaerTianes adgilobrivi tomebi da Seqmnes kolxeTis samefo, romelic SemdgomSi misi samarTal-memkvidris _ lazikis samefos SemadgenlobaSi Sevida. Crdilo-dasavleT kolxeTSi mosaxle tomebze SedarebiT srul suraTs iZleva berZeni logografosi hekatios mileTeli (Zv.w.VIs.) misi cnobiT kolebis tomi, romelsac ekava kavkasiis qedis samxreTis kalTebi da agreTve maTgan dasavleTiT mcxovrebi koraqsebi-kolxuri tomebi iyvnen. dasavleT saqarTvelos uZvelesi eTnikuri rukis gansazRvrisaTvis mniSvneloba eniWeba im faqts, rom Zveli berZeni avtorebi flavius ariane da klavdius ptolemaiosi ax.w. IIIs. nikofsiasTan (Tanamedrove tuafse) asaxeleben geografiul punqts `Zvel lazikas~, rac aq uZvelesi droidan kolxur-lazuri mosaxleobis arsebobis utyuari mowmobaa. ax. w. I-II saukuneebidan dasavleT saqarTvelos Savi zRvis sanapiroze ixsenebian afsilebi da abazgebi. ax. w. II saukunidan antikuri wyaroebis mixedviT sebastopolisidan (soxumi) dasvleTiT mdebare aquentamde (Saxe) sanigTa megrul-Wanuri da svanuri tomebiT iyo dasaxlebuli. mkvlevarTa (n. lomouri) mosazrebiT eTnonim ,,sanigSi~ advilad gamoiyofa Ziri sani, romelic sruliad kanonzomierad berZnulad gadmoscems saxelwodebas Wani. rac udavod am tomis megrul Wanur warmomavlobaze metyvelebs. amasTan unda aRiniSnos isic, rom z. anCabaZes, S inalifas, i. voronovs sanigebi erT-erT afxazur-adiRur tomad miaCniaT, rac naklebad savaraudoa. sanigebis samxreTiT afSilebi esazRvrebodnen, romelTac eWiraT teritoria mdinare kelasuridan mdinare RaliZgamde (egris wyali), sadac lazikis samefos esazRvrebodnen. afSileTis CrdiloeTiT, kodoris xeobaSi misimianTa svanuri tomebi binadrobda. abazgTa tomi ki mdinare abaskosis (bzifis) xeobaSi fiqsirdeba. sakiTxi imis Sesaxeb, Tu saqarTvelos Savi zRvis sanapiroze I-II ss. moxseniebuli abazgebi da afsilebi ra droidan mosaxleoben aq, azrTa sxvadasxvaobas iwvevs. zogi mkvlevris azriT isini uZvelesi droidan saxlobdnen, sxva mosazrebiT, aq isini swored am droidan Cndebian, rodesac ivaraudeba kavkasiidan adiRuri tomebis Camosaxleba. azrTa sxvadasxvaobaa afsil-abazgTa eTnikuri kuTvnilebis Sesaxebac. mkvlevarTa nawili (iv. javaxiSvili, s. janaSia, n. berZeniSvili, g. meliqiSvili, n. lomouri, m. inaZe, e. xoStaria-brose, g. wulaia da sxv.) abazg-afsil-afxazebs Tanamedrove afxazTa winaprebad miiCnevs. sxvebi (p. ingoroyva, s. yauxCiSvili, g. Citaia, g. gasviani, T. mibCuani, j. gamaxaria da b. gogia da a.S.) qarTvelur tomebad. axali welTaRricxvis IIs. meore naxevarSi dasavleT saqarTvelo egrisis (lazikis) samefoSia gaerTianebuli, sakuTriv, afSileTi mdinare egriswylidan (RaliZga) kodoramde Sedioda egrisis samefos SemadgenlobaSi, xolo kodoris CrdiloeTi afSileTi afxazeTTan iyo gaerTianebuli, romelic lazTa samefos daqvemdebarebuli qveyana, misi vasali iyo. lazikis samefo kolxeTis uSualo memkvidrea. VIs. istorikosebis prokopi kesarieli, agaTia sqolstikosi aRniSnaven lazebi Zveli kolxebis memkvidreni arian, romvelad kolebs uwodebdnen, rom kolxebi lazebis winaprebi arian. isini am or cnebas sinonimuri mniSvnelobiT xmaroben. mag. VIs. bizantieli istorikosi prokopi kesarieli wers: ,,kolxida, romelsac axla lazika ewodeba~. V saukunidan egrisis TandaTanobiT dasustebis Sedegad, sanigebis teritorias bzifidan anakofiamde (axal aTonamde) abazgebi daepatronnen, SemdgomSi maT mTlianad daikaves sanigebis miwa-wyali da es teritoria VI saukunis meore naxevridan moixsenieba terminiT ,,abazgia," amav- droulad afSilebi daeuflnen sanigebis teritorias kelasuridan abazgTa sasazRvro cixe anakofiamde. VIs. egrisis samefo dasustda bizantia-iranis omebis Sedegad. saukunis dasasrulisTvis mas gamoeyo abazgia, romelic uSualod bizantiis imperias dauqvemdebarda. egrisis Semdgomi dasusteba arabTa Tavdasxmebmac ganapiroba. TandaTan gaZliereba daiwyo abazgiam, romelmac sakuTriv abazgiasTan erTad, moicva sanigTa, misimianeTis, afSilTa miwa-wyalic. Sewyda maTi politikuri arseboba da gafarTovda cneba abazgiis (afxazeTis) mniSvneloba. daiwyo cneba ,,afxazeTis~ mniSvnelobis gafarToeba. VIII saukuneSi arabi dampyroblis murvan-yrus winaaRmdeg qarTlis erismTavars afxazeTis mTavari leoni uwevs daxmarebas, romelic nebayoflobiT arcilis qveSemrdomi xdeba. VIIIs. SuaxanebSi leon I mTel dasavleT saqarTvelos aerTianebs. afxazTa mTavrebis mier sakuTari xelisuflebis qveS dasavleT saqarTvelos gaerTianeba dinastiuri, nebayoflobiTi aqti iyo. qarTlis erisTavma arCilma ZmisSvili guranduxti colad SerTo leons da amiT qarTl-grisis ,,samefos~ sruluflebiani wevri gaxda. amgvarad, leonma memkvidreobiT miiRo egrisi. VIIIs. miwuruls leon I-is Zmiswuli leon II ganTavisuflda bizantiis vasaluri damokidebulebisagan da Tavi mefed gamoacxada. mmarTveli dinastiis mixedviT da am samefos SeqmnaSi afxazeTis saerisTavos gadamwyveti rolis gamo saxelmwifos ,,afxazTa~ samefo ewoda. amgvarad, afxazeTis mTavrebma Zveli egrisis samefos teritoriaze ,,afxazTa samefos~ Cauyares safuZveli. samefos dedaqalaqi quTaisi gaxda. afxazeTi leonis samkvidro qveyana iyo, egrisi aseve samkvidro, siZobiT mopovebuli da es orive qveyana leonma erTianad ,,ipyra~, daumorCila Tavis xelisuflebas imperiisagan damoukideblad da ,,saxel-idva~ mefe ,,afxazTa~. ,,afxazTa~ mefed imitom iwoda, rom dinastia afxazeTis samTavrodan iyo gamosuli. zogierTi afxazi istorikosis mosazreba imis Taobaze, rom afxazTa mTavrebi Turme ar aerTianebdnen saqarTvelos, aramed ipyrobdnen mas sruliad usafuZvloa. afxazTa mefeebis eTno-tomobrivi warmomavloba cnobili ar aris, amis Taobaze werilobiT wyaroebSi araviTari miTiTeba ar arsebobs. zogi mkvlevari maT sakuTriv afxazebad Tvlis. (z. anCabaZe, S. inal-ifa). rusi mecnieri p. uvarova leon II-is winaprebad ,,berZen arqontebs~ miiCnevda. cnobili elinisti v. latiSevi ki ,,leonidebs~ bagrationebs akuTvnebs. leonidebi p. ingoroyvas mixedviT qarTvelur eTnikur samyaros ganekuTvnebian. misi mosazrebiT leon II egrisis mefeTa mier afxazeTSi daniSnuli laz moxeleTa STamomavalia. samive mosazrebas erTnairad aqvs arsebobis ufleba. magram es ar aris arsebiTi. mTavaria is, rom ,,afxazTa~ samefo Tavisi SinaarsiT qarTuli saxelwifo iyo. misi mosaxleobis umravlesobas Seadgendnen qarTvelebi: qarTebi, egrebi, svanebi, nawils _ sakuTriv afxazebi. ,,afxazTa~ samefo imTaviTve qarTuli saxelmwifo iyo da ara afxazuri, am saxelmwifos arsis Sesaxeb ar SeiZleba iyos sxvagvari Sexeduleba. leon II, igive afxazTa mefe-leon I da misi memkvidreni, ,,afxazTa~ mefed iwodebodnen mxolod imitom, rom dinastia afxazeTidan iyo, Tumca misi eTnikuri kuTvnileba ucnobia. magram rac Seexeba TviT samefos, is Tavisi yvela saxelmwifoebrivi niSniT, yvela komponentiT mxolod da mxolod qarTuli iyo. IXs. damdegidan (Tu ufro ader ara) ,,afxazTa~ samefoSi mwignobrobis, samefo kancelariisa da eklesiis ena iyo qarTuli, romelic CrdiloeT kavkasiaSic vrceldeba (Cerqezebi, alan-osebi). rogorc wesi, am droidan qarTul werilobiT wyaroebSi ,,afxazeTi~ da ,,afxazi~ niSnavs zogadad dasavleT saqarTvelos mTlianad da ,,qarTvels~. ,,afxazTa~ samefo qarTuli saxelmwifo rom ar yofiliyo, misi dedaqalaqi iqneboda ara Zveli qarTuli saxelmwifoebriobisa da kulturis centri quTaisi, aramed anakofia (afxazeTis saerisTavos centri), eklesia an ar gamoeyofoda konstantinepolis sapatriarqos da Tu gamoeyofoda, Camoyalibdeboda sakuTriv afxazeTis eklesiad, ar SeurTdeboda mcxeTis sakaTalikosos da ar damkvidrdeboda wirva-locva qarTul enaze. bagrat III bagrationi, romelsac dedis xaziT ,,afxazTa~ samefo taxtze legitimuri ufleba gaaCnda. 978w. quTaisSi akurTxes mefed. am droidan, ucxouri wyaroebSic ,,afxazi~ ixmareba zogadad qarTvelis da ,,afxazeTi~ saqarTvelos mniSvnelobiT. magaliTad, XIs. bizantieli istorikosi giorgi kedrene saqarTvelos mefe giorgi I-s (1014-1027) uwodebs afxazeTis arqonts, xolo mis Svils, bagrat IV-s (1027-1072) iberiis arqonts. Xs. bolos da XIs. dasawyisSi damTavrda saqarTvelos gaerTianebis xangrZlivi procesi da Seiqmna gaerTianebuli qarTuli saxelmwifo. saqarTvelos mefeTa titulaturaSi pirvel adgilze idga ,,mefe afxazTa~. erTiani saqarTvelos mefeTa titulatura ase gaimarTa `mefe afxazTa, qarTvelTa, herTa, kaxTa~. XI saukunidan eTnikur termin afxazs arabi avtorebi ixseneben qarTvel mefeTa titulaturaSi. sagangebod unda aRiniSnos, rom XIVs. arabi mwerali abulfida cxums saqarTvelos qalaqs uwodebs, xolo cxumis kaTolike episkoposi petre geraldi 1330 wels daweril werilebSi cxumis macxovreblad Tvlis qarTvelebs da agreTve musulmanebs da ebraelebs. monRol-TaTarTa (XIIIs.) da Temur lengis (XIVs.) Semosevebisgan dasustebuli erTiani saqarTvelo XVs. bolos daiSala oTx erTmaneTisgan damoukidebel saxelmwifod: qarTlis, kaxeTis, imereTis samefod da samcxis samTavrod. SemdgomSi qveynis feodaluri daSlis procesi ufro gaRrmavda da imereTis samefos gamoeyo guriisa da samegrelos samTavroebi. afxazeTi, romelic samegrelos (odiSis) samTavros SemadgenlobaSi Sedioda, XVII saukuneSi calke samTavrod Camoyalibda. misi samxreT-aRmosavleT sazRvari, erTi periodi, mdinare kodorze gadioda. rogorc n. berZeniSvili aRniSnavs, rom ,,afxazeTis saerisTavo Tu samTavro gvian feodalur xanaSi kulturul-politikurad iseTive ,,saqarTvelo~ iyo, rogorc sxva danarCeni ,,saqarTveloebi~. XV-XVI saukuneebidan saqarTveloSi rTuli procesebi mimdinareobs. Crdilo kavkasiidan daiwyo momTabare tomebis Camosaxleba. imave dros xdeba kaxeTSi daRestneli tomebis, Sida qarTlSi osTaA da dasavleT saqarTveloSi Cerqezuli-adiReuri modgmis xalxTa dasaxleba. Tu kolxeT-egrisis samefos sazRvrebi tuafse-yubanamde vrceldeboda, Semdeg adiRe-Cerqezebma (jiq-sab, ubixebma da sxva) daipyres da daikaves afxazeTis Crdilo- dasavleT mxare. ucxotomelebi ikavebdnen afxazeTisa da odiSis teritorias, sdevnidnen an monobaSi aqcevdnen mkvidr afxazebs da megrel mosaxleobas, saxldebodnen dapyrobil dasaxlebebSi da iq TavianTi warmarTuli adaT-wesebi SemohqondaT. am droidan afxazeTSi iwyeba qristianobis procesis Seryeva da islamis gavrceleba. XVIII saukuneSi afxazeTi, romelsac saTaveSi SarvaSiZeTaA samefo saxli edga, osmaleTis sulTnis qveSemrdomad iqca. abaza-adiRur tomebze dayrdnobiT odiSis samefos winaaRmdeg warmoebulma omebma mZime Sedegi gamoiRo. afxazeTis soflebidan daiwyo adgilobrivi mosaxleobis ayra da samegreloSi gadasaxleba. afxazTa qarTvelTagan socialur-kulturul gaTiSvasTan erTad daiwyo politikuri gaTiSva, rasac dasavleT saqarTveloSi Turq-osmalTa xelisufleba axorcielebda. ufro mogvianebiT, XIX saukuneSi afxazeTis saqarTvelosagan Camocilebas xels uwyobda ruseTis Axelisuflebac. mas Semdeg, rac ruseTis imperiam gaauqma qarTuli politikuri erTeulebis avtonomiuroba da 1864 wels daasrula kavkasiis damorCilebac. jeri afxazeTze midga. kavkasiis mTavarmarTebelma mixeil romanovma imperiis samxedro saqmeTa ministrs miliutins gaugzavna specialuri werili afxazeTis Sesaxeb, sadac aRniSna, rom radgan ruseTis umaRlesi xelisuflebis mier ganzraxulia Savi zRvis sanapiroebis dasaxleba mdinare yubanidan mdinare bzifamde kazakebis stanicebiT, aucilebelia afxazeTis samefos gauqmeba. 1864 wlis 24 ivniss kavkasiis mefisnacvlis brZanebiT mixeil ServaSiZesa da mis memkvidreebs CamoerTvaT uflebebi samefoze afxazeTSi da pirdapiri rusuli mmarTveloba damyarda. rusuli mmarTvelobis damyarebis Semdeg afxazeTSi saxalxo mRelvareba daiwyo. 1866 wels samxedro reformis gatarebis mzadebisas afxazeTSi ajanyebam ifeTqa. kavkasiis administracia sastikad gausworda ajanyebas. 1867 wels adgilobriv mosaxleobis mniSvnelovani nawili (daaxloebiT 20 aTasi kaci) ruseTis imperiisa da TurqeTis SeTanxmebiT osmaleTSi gadasaxlda. 1877 wels afxazeTSi antirusuli ajanyeba daemTxva ruseT-TurqeTis 1877-1878 wlebis oms, rasac mohyva afxazTa morigi gadasaxleba. afxazuri mosaxleobis TiTqmis naxevarze metma mSobliuri kuTxe datova. didi mTavari mixeil nikolozis Ze romanovi imperators aleqsandre II-s werda, rom emoqmedaT: ,,осматрительно, но решительно, чтобы окончательно очистить все чорноморские побережье, дело окончательного покорения восточного берега Чёрного моря наиболее зависит от быстроты выселения туземцев на указанные им места или в Турцию~. ruseTis xelisufleba xels uwyobda afxazeTa TurqeTSi gadasaxlebas, ufro metic, xSir SemTxvevaSi administraciul zomebsac mimarTavda. rogorc cnobili afxazi mecnieri g. ZiZaria werda: `Продолжая политику очишения Абхазии от местного населения, не только не препятствовало, а наоборот, поошряло и способствовало наситьственному выводу абхазких крестьян. поошряя махаджирство и принуждая к нему, правительство стремилось к освобождению земель Абхазии в целях развития широкой колонизации края, а так же из военно-стратегических соображении~. afxazTa muhajirobas gamoexmaura mowinave qarTveli inteligencia. afxazi xalxis es tragedia gulTan axlos miitanes gr. orbelianma. s. mesxim, i. WavWavaZem, a. wereTelma, T. saxokiam, n. janaSiam, i. meunargiam da sxva. isini adanaSaulebdnen ruseTis xelisuflebas afxazi xalxis mimarT Cadenili am danaSaulebis gamo. fxizlad adevnebdnen ra Tvalyurs afxazeTSi mimdinare movlenebs, isini win aRudgnen afxazi xalxis gadasaxlebisa da am kuTxis dacarielebul adgilebSi ucxoelTa Casaxlebis yovlad gaumarTlebel politikas. qarTuli inteligenciis pozicia muhajirobasTan dakavSirebiT naTlad gamoxata XIXs. erovnul-ganmaTavisuflebeli moZraobis TvalsaCino warmomadgenelma iakob gogebaSvilma. is didi interesiT ekideboda afxazi xalxis istorias, gulwrfelad TanaugrZnobda mas muhajirobiT gamowveuli tragediis gamo. ,,axlandelma omma, _ gulistkiviliT werda is, _ sxva mraval SedegTan erTad gamoiwvia is Sedegic, rom Cveni qveynis saukeTeso kuTxe moulodnelad gaudaburda, vinaidan is miatova TiTqmis yvela misma mkvidrma mcxovrebma. Cven vlaparakobT afxazeTisa da misi mcxovreblebis Sesaxeb, romlebmac datoves TavianTi samSoblo da gadasaxldnen TurqeTSi. eWvs gareSea, rom es gadasaxleba droebiTi ar aris, aramed samudamoa. afxazeTi verasodes ixilavs Tvis Svilebs. es garemoeba rigSi ayenebs sakiTxs: vin unda dasaxldes am mxareSi, romelic samudamod datova misma mkvidrma mosaxleobam~. kargad esmoda ra carizmis Sovinisturi politikisgan momdinare saSiSroeba, romelic safrTxes uqmnida qarTvelTa da afxazTa erTobas, i. gogebaSvils saWirod miaCnda afxazeTis dacarielebul adgilebSi qarTvelebis Casaxleba. afxazuri separatistuli ideologiis warmomadgenlebi spekulireben muhajirobis Semdeg afxazeTSi Seqmnili eTno-demografiuli situaciis SeeqmniT. zogierTi afxazi mkvlevari yovelnairad cdilobs STaagonos TavianT Tanamemamuleebs azri imis Sesaxeb, TiTqos Tanamedrove afxazeTis teritoria uZvelesi droidan dasaxlebuli iyo mxolod afxaz-afsuebiT da rom qarTvelebi aq damkvidrdnen mxolod XIXs. 70-iani wlebis, anu muhajirobis Semdeg. ukanasknel periodSi am mimarTulebiT gansakuTrebiT gaaqtiurda afxazi istorikosi stanislav lakoba, romelmac 1993w. gamoaqveyna broSura saTauriT ,,Столетняя война Грузии против Абхазии~. masSi avtori specialurad ixilavs i. gogebaSvilis sagazeTo publikacias ,,Кем заселить Абхазию?~, romelSic mocemulia qarTvel-megrelebiT afxazeTis kolonizaciis dasabuTeba. s. lakobas mtkicebiT, aRniSnuli publikaciis gamosvliT iwyeba e.w. ,,aswlovani omi qarTvelebisa afxazebis winaaRmdeg~. ruseTis xelisufleba cdilobda saerTod amoeRo xmarebidan saxelwodeba ,,afxazeTi". afxazeTis samTavros soxumis samxedro ganyofileba ewoda, xolo 1883 wlidan soxumis okrugi, quTaisis general-gubernators daeqvemdebara. ruseTis imperia, erTis mxriv xels uwyobda afxazeTis mosaxleobis gadasaxlebas TurqeTSi, meores mxriv dacarielebul adgilebze farTod nergavda kolonizaciis praqtikas, kerZod, rusebis, somxebis, estonelebis, berZnebis dasaxlebas. afxazeTSi gadasaxlebis ufleba mieca yvelas, garda afxazeTis mosaxleobisa da saqarTvelos danarCeni kuTxeebis mosaxleobisa. ruseTis koloniuri da rusifikatoruli politikis maxvili qarTul-afazuri identurobis moSlis, afxazis calke, rogorc qarTvelisagan gansxvavebuli xalxis Seqmnisaken iyo mimarTuli. afxazTa qarTvelTagan gaucxoebas isaxavda miznad rusi lingvistis p. uslaris mier rusuli grafikis safuZvelze afxazuri damwerlobis Seqmna. 1862w. daibeWda d. gulias, k. maWavarianis mier, rusuli grafikis safuZvelze Sedgenili axali afxazuri anbani. rusi reaqcioneri, mefisnacvlis sabWos wevri, evgeni veidenbaumis azriT, carizmis enobrivi politikis mizani, kerZod afxazuri damwerlobis rusul grafikaze Seqmnis mTavari amocana iyo qarTuli enisa da damwerlobis Seviwroeba. `Абхазский язык - werda is - не имеюший писменности и литературы, обречён, конечно на исчезновение в более или менее близком будушем, вопрос в том, какой язык заменит его? Очевидно, роль проводника в население культурных идей и понятий должен был играть не грузинский а русский язык ,,,Поэтому учреждение абхазской писменности должен бить не целью по себе, а только средством к ослаблению, путём церкви и школы, потребности в грузинском языке и постепенной замене его государственным, Упустив это из виду мы рискуем создать сверх грузинской и прочих автономии,ещё и автономию абхазкую.~ carizmis rusifikatoruli politikaSi erT-erTi wamyvani adgili eklesias ekava. XIXs. meore naxevridan mefis xelisuflebam daiwyo ieriSi qarTuli eklesiis winaaRmdeg kerZod, is daadga soxumis eparqiis saqarTvelos marTlmadidebluri eklesiidan gamoyvanisa da misi ruseTis sinodisadmi daqvemdebarebis danaSaulebriv politikas. amaze metyvelebs mTavarmarTebeli g. golocinisa da saqarTvelos eqzarqosis aleqsis mimarTva ruseTis sinodis oberprokurorisadmi: ,,soxumis eparqia misi Warbi afxaz da rus mosaxleobiT, _ naTqvamia masSi, _ sasurveli iqneba gavacalkeoT ukiduresad arasasurvel qarTuli gavlenisagan da am mizniT patara da mravaleniani soxumis eparqiis yubanis mxarisaTvis SeerTeba metad sasargeblo iqneba. yubanis mxare iTvlis 1716w. 245 suls wminda rusul marTmadideblur moasaxleobas. am masaSi advilad gaiTqvifeba zRvis sanapiros 100 000 mravaleniani mosaxleoba~. ruseTis imperiis am veragul politikas _ CamoeSorebina afxazeTi saqarTvelosagan, eklesiurad gaexliCaT qarTul-afxazuri istoriul-kulturuli Tanacxovreba, win aRudga afxazeTis mowinave sazogadoeba. 1916 wlis aprilSi TbilisSi Cavida afxaz TavadaznaurTa deputacia, romelmac kavkasiis mefisnacvals miarTva peticia. ,,Ныне - naTqvamia masSi, - ходят слухи, что Синод имеет проект об отделении Сухумской Епархии от Грузинского экзархама, это навсегда покончит с целями церкви восстановить в Абхазии христианства, в вопросе вероисповедпния не должно бить места для политики...По этим сооброжениями в целях зашиты интересов вероисповедания, просим не отчислять и не отделять (Цхумскую эпархию) от сушуствуюшей с древних времён структур создаваемую веками исторической и культурной жизни Грузии и Абхазии~. rogorc vxedavT afxazeTis mowinave sazogadoebas kargad esmoda qarTvelTa da afxazTa istoriuli Tanacxovrebis aucilebloba da amitomac win aRudga ruseTis xelisuflebis veragul mcdelobas moewyvita afxazeTi saqarTvelosgan eklesiuradac. marTalia, carizmi aqtiurad ibrZoda saqarTvelodan afxazeTis CamocilebisTvis, magram is kargad xedavda, rom afxazeTi saqarTvelos ganuyofeli nawili iyo da amitom soxumis okrugi quTaisis guberniaSi Seiyvana da quTaisis gubernators daumorCila. 1918 wels, rodesac saqarTvelom demokratiuli respublika Seiqmna, afxazeTi mis ganuyofel nawils warmoadgenda. rogorc cnobilia, maSin afxazeTi avtonomiis uflebiT Sevida saqarTvelos SemadgenlobaSi, rac ruseTis federaciis xelisuflebamac scno 1920 wlis 7 maisis xelSekrulebiT. afxazeTis saxalxo sabWom, romelic arCeuli iqna mTeli afxazeTis mosaxleobis mier demokratiul safuZvelze, 1919 wlis 20 marts miiRo aqti, afxazeTis rogorc avtonomiuri erTeulis saqarTvelos demokratiuli respublikis SemadgenlobaSi Sesvlis Sesaxeb, rac sabolood konstituciurad gaformda 1921w. 21 Tebervals. afxazi separatisti liderebis mtkiceba, rom saqarTvelos demokratiuli respublikis 1921 wlis konstituciis aRdgenam gaauqma afxazTis avtonomia, radgan is TiTqos saerTod arcaa moxseniebuli aRniSnul konstituciaSi, simarTles ar Seefereba. 1931w. moxda afxazeTis statusis gadasinjvac, kerZod, 1921 wlis 16 dekembers afxazeTi ,,saxelSekrulebo respublikad~ 1931 wels afxazeTis sabWoebis yrilobis gadawyvetilebiT avtonomiuri respublikis statusiT Sevida saqarTvelos SemdgenlobaSi. aRsaniSnavia, rom e.w. `afxazeTis sabWoTa socialisturi respublika~ (,,saxelSekrulebo respublikad~) 1921-1931 wlebSi faqtobrivad avtonomiuri respublikas warmoadgenda. afxazeTis avtonomiur respublikaSi XXs. 30-40-ian wlebSi, iseve rogorc mTels sabWoTa kavSirSi komunisturi reJimi batonobda. rasakvirvelia, im periodis represiebi afxazeTis inteligenciasac Seexo. afxazebi farTod iyvnen warmodgenili saqarTvelos centraluri xelisuflebis organoebSi. maT ekavaT saqarTvelos umaRles sabWosa da misi prezidiumis Tavmjdomaris moadgilis, ministrTa sabWos Tavmjdomaris moadgilis, ministris, ministrebis moadgileebis, komkavSiris, ck-s meore mdivnis da sxva sapasuxismgeblo Tanamdebobebi. afxazeTis avtonomiur respublikaSi ki aRmaskomis Tavmjdomareebis, partiis saolqo komitetis pirveli mdivnis, mdivnebis, wamyvani ganyofilebebis xelmZRvanelebis, qalaqkomebisa da raikomebis pirveli da meore mdivnebis da sxva postebi. gasuli saukunis 80-iani wlebis bolos avtonomiuri respublikis 12 ministridan da 8 komitetis Tavjdomaridan _ 13 iyo afxazi da 6 qarTveli, qalaqebisa da raionebis 8 prokuroidan xuTs xelmZRvanelobda afxazi. amrigad, mocemuli faqtidan Cans, rom afxazebi saqarTveloSi ara Tu ganicdidnen diskriminacias, aramed maTTvis Seqmnili iyo kulturuli, socialuri da politikuri ganviTarebis yvela piroba. cxovrebis donis maCveneblebiT afxazeTi pirvel adgilze iyo ssrk-s yvela avtonomiur-saxelmwifoebriv warmonaqmnTan SedarebiT, maSin rodesac adgili hqonda afxazeTSi mosaxle qarTvelebisa da sxva erovnebebis uflebebis darRvevas gabatonebuli afxazuri biurokratiuli da nomenklaturuli eTnokratiis xarjze. miuxedavad amisa, afxazeTis partiuli da sabWoTa nomenklatura, romelmac gasuli saukunis meore naxevridan saqarTvelosagan gamoyofisa da ruseTis federaciasTan SeerTebaze aiRo kursi, provokaciulad aRvivebda qarTvelTa winaaRmdeg eTnikuri xasiaTis siZulvils da mouwodebda sabWoTa kavSiris xelisuflebas afxazeTis saqarTvelosagan gamoyofisaken. afxazeTSi antiqarTul gamosvlebs adgili hqonda 1967 da 1978 wlis gazafxulze. 1988 wlis noemberSi gaimarTa afxazuri samecniero da SemoqmedebiTi inteligenciis sainiciativo jgufis Sekreba, romelmac daafuZna afxazTa saxalxo forumi ,,aidgilara~ (erTianoba). am organizaciam imTaviTve gamoamJRavna Tavisi ukiduresad agresiuli antiqarTuli ganwyobileba. masTan Camoyalibda rogorc politikuri da ekonomikuri, aseve naxevrad gasamxedroebuli struqturebi, romelTa funqciebSi Sedioda qarTuli organizaciebis, qarTuli aqtivistebis da maTi ojaxebis Sesaxeb informaciis Segroveba, qarTvelebTan SesaZlo SetakebisTvis mzadeba (saxsrebis Segroveba, iaraRis SeZena, specialuri samobilizacio gegmis SemuSaveba, Stebebis organizeba, samxedro moqmedebebis taqtikis gansazRvra). separatistebi adgendnen im qarTvelebis sias, romlebic 1949 wlis Semdeg gadmosaxldnen afxazeTSi sxva regionebidan. ,,aidglaras~ SeqmniT faqtobrivad daiwyo momavali omisaTvis mzadeba. 1989 wlis 18 marts sof. lixnSi ,,aidgilaras~ iniciativiT gaimarTa mravalaTasiani mitingi, romelmac miiRo e.w. ,,lixnis mimarTva~, romelic Seicavda cilismwameblur braldebebs saqarTvelosa da qarTveli xalxis mimarT da afxazeTis saqarTvelosagan gamoyofas moiTxovda. ,,lixnis mimarTvas~ mohyva 1989 wlis ivlisis tragedia soxumSi, rodesac separtistebi Tavs daesxnen iv. javaxiSvilis saxelobis universitetis soxumis filialis studentebsa da profesor-maswavleblebs, rasac udanaSaulo adamianTa msxverpli moyva. swored aqedan daiwyo afxazeTSi qarTvelTa momavali eTnikuri wmendis mosamzadebeli periodi. sabWoTa kavSiris uSiSroebis sakavSiro samsaxuris mier Seqmnilma ,,kavkasiis xalxTa konfederaciam~ soxumSi daiwyo yrilobebis gamarTva, man afxazeTi am ,,konfederaciis~ nawilad xolo q soxumi - qarTuli kulturisa da saxelmwifoebriobis umniSvnelovanesi kera _ konfederaciis dedaqalaqad gamoacxada. 1990 wlis dekemberSi afxazeTis assr umaRlesi sabWos Tavmjdomared arCeul iqna blok ,,soiuzis~ erT-erTi lideri v. arZinba, Tavisi antiqarTuli poziciiT cnobili adamiani afxazeTis xelmZRvaneli gaxda. afxazeTis konfliqtis mizezi, afxazeTis statusze sxvadasxva Sexedulebis garda, mis eTnikur SemadgenlobaSic Zevs. ssr kavSiris daSlis dros eTnikuri afxazebis wili afxazeTis mosaxleobaSi 17, 8% iyo, qarTvelebis 46, 4%, sxvadasxva erovnebisa ki 37%. miuxedavad amisa, afxazeTis avtonomiuri respublikis saxelisuflebo organoebSi qarTvelebi naklebad iyvnen warmodgenili. magaliTad, 1991 wlis oqtombeSi avtonomiuri respublikos umaRlesi sabWos arCevnebis Semdeg 65 sadeputato mandatidan 28 eTnikurma afxazebma miiRes, 26 qarTvelebma, 11 ki sxvadasxva erovnebis warmomadgenlebma. 1991 wlidan afxazeTis assr umaRlesma sabWom, romlis umravlesobas afxazi separatistebi Seadgendnen, aqtiurad daiwyo afxazeTis saqarTvelodan gamoyofisken mimarTuli antisaxelmwifoebrivi saqmianoba, kerZod, 1992 wlis 23 ivliss afxazeTis umaRlesma sabWom saqarTvelos samxedro sabWos mier 1921 wlis konstituciis aRdgenis pasuxad, xmaTa ubralo umravlesobiT gamoacxada afxazeTis 1925 wlis konstituciis aRdgena, rac faqtobrivad afxazeTis saqarTvelosagan gamoyofas niSnavda. aRsaniSnavia, rom es gadawyvetileba antikonstituciuri iyo, radgan mis misaRebad saWiro iyo deputatTa xmebis ori mesamedi da ara ubralo umravlesoba. 1992 wlis 25 ivliss saqarTvelos saxelmwifo sabWom specialuri dadgenilebiT afxazeTis umaRlesi sabWos 20 gadawyvetileba ukanonod gamoacxada. daZabulobam kulminacias 1992 wlis zafxulSi miaRwia. 14 agvistos sarkinigzo-saavtomobilo magistralis usafrTxoebis dacvis mizniT afxazeTis xelmZRvanelobasTan SeTanxmebis Semdeg, saqarTvelos policiisa da samxedroebis SezRuduli kontigenti gadaadgilda afxazeTis teritoriaze. afxazeTis xelisuflebis separatistulad ganwyobilma nawilma qarTul SenaerTebs cecxli gauxsna. separatistebma masobrivi informaciis saSualebebma saqveynod gamoacxades, rom saqarTvelo Tavs daesxa afxazeTs da mosaxleobis sayovelTao mobilizacia gamoacxada. ase daiwyo 1992-1993 wlebis ZmaTamkvleli omi afxazeTSi. ruseTis SuamavlobiT 1992 wlis seqtemberSi dadebul SeTanxmebas cecxlis Sewyvetis Sesxeb araviTari Sedegi ar moyolia. piriqiT, 1992 wlis oqtomberSi afxazi separatistebis da Crdilokavkasieli konfederantebis mier, romlebsac mxars uWerda ruseTis federacia, samxedro teqnikiT, samxedro-sazRvao flotiT, aRebul iqna gagra. 1993 wlis 27 ivliss soWSi ruseTis feredaciis SuamavlobiT daido morigi SeTanxmeba cecxlis Sewyvetis Taobaze, romlis Tanaxmad qarTuli mxare mTlianad ganiaraRebul iqna. imave wlis 16 seqtembers separatistebma daarRvies soWis SeTanxmeba da ruseTis samxedro nawilebis daxmarebiT ganaaxles saomari moqmedeba. ganiaraRebuli qarTveli jariskacebi gmirulad icavdnen soxums 12 dRis ganmavlobaSi. ruseTis Tavdacvis saministros generaluri Stabis ufrosi general-polkovniki m. kolesnikovi saxelmwifo dumis tribunidan soxumis dacemas 2-3 dReSi winaswarmetyvelebda. 1993 wlis 27 seqtembers soxumi daeca ruseTis SeiaraRebuli ZalebTan, Crdilo kavkasiis konfederantebTan, sxvadasxva juris daqiravebul boevikebTan uTanasworo brZolis Semdeg, separatistebma daxvrites afxazeTis mTavrobis Tavmjdomare Jiuli Sartava, mTavrobis wevrebi, afxazeTis qarTuli inteligenciis TvalsaCino warmomadgenlebi. 1993 wlis seqtember-oqtomberSi daiwyo qarTuli mosaxleobis masobrivi xocva-Jleta. omma arnaxuli ubedureba moutana ara marto afxazeTis qarTul mosaxleobas, aramed afxazebsac. man ramdenime aTasi adamianis sicocxle imsxverpla. eTnikuri wmendis Sedegad afxazeTi TiTqmis daicala qarTuli mosaxleobisagan, 300 aTasi adamiani iZulebuli gaxda daetovebina mSobliuri kuTxe da sakuTar samSobloSi devnilad iqca. ganxorcielda qarTuli mosaxleobis genocidi. 1994 wlidan mimdinareobs molaparakebebi Tbilissa da soxumis mTavrobebs Soris. molaparakebebSi Suamavlis rols ruseTi axorcielebs, agrTve sxvadasxva statusiT monawileobs gaerTianebuli erebis organizacia, ,,saqarTvelos megobarTa~ jgufi-aSS, didi britaneTi, safrangeTi, germania da sxva. dsT-s koleqtiuri uSiSroebis Zalebi, romlebic mxolod ruseTis federaciis samxedro kontigentiTaa warmodgenili, sasazRvro jarebis funqcias asruleben, ar uzrunvelyofen maTze dakisrebul movaleobas. konfliqtis zonaSi e.w. samSvidobo Zalebis waqezebiT maTi uSualo monawileobiT grZeldeba afxazeTis qarTuli mosaxleobis eTnikuri wmenda, mZevlad ayvana, Zarcva. konfliqtis mSvidobiani mogvarebisaTvis saerTaSoriso organizaciebis Zalisxmevam Sedegi ver moitana. piriqiT, 2008 wlis agvistoSi ruseTis federaciis sajariso SenaerTebma daiwyo saqarTvelos teritoriis Ria aneqsia. okupirebulia Sida qarTlis teritoriis didi nawili, mSobliuri kuTxidan gamodevnilia 50 aTasamde adamiani, imave dros ruseTis samSvidobo Zalebis uSualo monawileobiT afxazma separatistebma kodoris xeobidan gamoaZeves adgilobrivi mSvidobiani mosaxleoba, romelsac dRes devnilobaSi uxdeba cxovreba. ruseTis da safrangeTis prezidentebis - d. medvedevisa da n. sarkozis mier miRebuli SeTanxmeba saqarTvelodan ruseTis federaciis saokupacio jarebis gayvanis Sesaxeb dRemde ar sruldeba. piriqiT, rogorc afxazeTSi , aseve cxinvalis regionSi mimdinareobs samxedro bazebis mSenebloba, Semoyvanilia didi raodenobiT samxedro SenaerTebi, mZime teqnika. am tragedias ruseTi ori saukunis ganmavlobaSi amzadebda. XIX saukunis meore naxevarSi mefis ruseTma didi danaSauli Caidina. afxazebi, rogorc ,,arakeTilsaimedo~ da ,,damnaSave" xalxi mSobliuri adgilebidan gadaasaxla da muhajirebad aqcia. aseTi danaSaulebrivi politikis mizani iyo saqarTvelodan am ZirZveli qarTuli kuTxis Camocileba, afxazeTSi imperiis Sida guberniebidan rusebis Camosaxleba da misi saboloo kolonizacia, rogorc amboben, istoria gameorda. XX saukunis miwuruls ruseTis federaciam afxazeTidan gamoyara samasi aTasi udanaSaulo qarTveli. saqarTvelos xelisuflebam afxazeTis problemis gadasaWrelad mSvidobiani gza airCia. ruseTis fereraciis mfarvelobis qveS moqceuli afxazeTisa da cxinvalis regionSi arsebuli separatistuli reJimi ki jiutad agrZelebs genocidisa da eTnowmendis danaSaulebriv politikas. ar arsebobs aranairi samarTlebrivi aqti, moraluri norma, ubralo Zalac, romelic aukrZalavs devnil mosaxleobas mSobliur adgilebSi dabrunebas. qarTveli da afxazi xalxebis Serigebas alternativa ar gaaCnia. amis dayovneba an gadadeba SeuZlebelia. saxezea afxazeTis labirinTi, saidanac gamosavali unda moinaxos. afxazebma da qarTvelebma erTmaneTTan misasvleli gzebi unda monaxon. ZiriTadi literatura